Zgodnie z przepisami prawa ukraińscy mężczyźni, którzy otrzymali ochronę uzupełniającą, mają prawo do uzyskania polskiego dokumentu podróży. Jednak w praktyce nie jest to proces automatyczny. Podstawowym warunkiem wydania dokumentu podróży przez polski organ administracyjny jest wykazanie przez cudzoziemca, że nie jest w stanie uzyskać takiego dokumentu w swoim kraju pochodzenia. Ukraińcy nie mogą otrzymać paszportu od ukraińskich władz z powodu swojej niechęci do spełnienia obowiązku rejestracji wojskowej, licząc na to, że uzyskają polski dokument podróży dla cudzoziemca, co rozwiąże ich problem.

Przeanalizujemy kilka orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczących odmowy wydania polskiego dokumentu podróży.

Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie rozpatrywał sprawy dotyczące wydania polskiego dokumentu podróży. Ważnym aspektem, który NSA podkreślał w swoich orzeczeniach, jest obowiązek uzyskania zaświadczenia od władz kraju pochodzenia cudzoziemca o niemożności otrzymania paszportu.

Problem polega na tym, że wiele osób błędnie zakłada, iż samo złożenie obszernego wniosku do organu administracyjnego, liczącego nawet setki stron, wystarczy do uzyskania polskiego dokumentu podróży. Jednocześnie nie podejmują oni żadnych działań w celu wyrobienia nowego dokumentu podróży, np. za pośrednictwem konsulatów Ukrainy. W konsekwencji sąd uznaje brak jakichkolwiek starań ze strony cudzoziemca za przeszkodę do stwierdzenia, że uzyskanie nowego dokumentu jest rzeczywiście niemożliwe. Niechęć do kontaktów z władzami kraju pochodzenia nie może stanowić podstawy do uznania takiej niemożności. Subiektywna i nieuzasadniona obawa przed kontaktem z placówką dyplomatyczną kraju pochodzenia nie zwalnia cudzoziemca z obowiązku podjęcia próby uzyskania dokumentu podróży (wyrok NSA z 19.10.2021 r., sygn. akt II OSK 1420/21).

Błędnym podejściem wnioskodawców jest przenoszenie obowiązku uzyskania dowodów na niemożność otrzymania dokumentu podróży na organ prowadzący postępowanie. To wnioskodawca, a nie organ administracyjny, jest zobowiązany do przedstawienia stosownych dowodów. Przykładem jest wyrok NSA z 13 września 2018 r. (sygn. akt II OSK 2077/18), w którym skarżący nie wykazał, że nie może uzyskać dokumentu podróży w ambasadzie swojego kraju. Co więcej, odmówił podjęcia jakichkolwiek prób jego uzyskania, argumentując, że obowiązek ten spoczywa na organie, a wezwanie do przedstawienia dokumentów jest zbędne.

Oddalając skargę kasacyjną w tej sprawie (II OSK 2077/18), NSA powołał się na obowiązujący art. 252 pkt 1 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, który wyraźnie uzależnia wydanie dokumentu podróży od wykazania przez cudzoziemca, że uzyskanie nowego dokumentu nie jest możliwe. Wnioskodawca może udowodnić tę okoliczność za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych. Ponieważ obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści przepisu, brak wykazania przez cudzoziemca niemożności uzyskania nowego dokumentu podróży w kraju pochodzenia – pomimo wezwania organu – skutkuje odmową wydania polskiego dokumentu podróży. Pogląd ten znalazł swoje odzwierciedlenie również w wyroku NSA z 19 października 2021 r. (sygn. akt II OSK 1420/21).

Istnieją jednak wyjątki. W wyroku NSA z 13 grudnia 2018 r. (sygn. akt II OSK 309/18) sąd stwierdził, iż sam fakt udzielenia ochrony międzynarodowej nie oznacza automatycznie, że cudzoziemiec nie może uzyskać nowego dokumentu podróży od władz swojego kraju pochodzenia. Każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie. Organ prowadzący postępowanie powinien przeanalizować przesłanki udzielenia ochrony międzynarodowej oraz ocenić, czy ewentualny kontakt cudzoziemca z władzami kraju pochodzenia mógłby negatywnie wpłynąć na jego sytuację.

Warto jednak zauważyć, że obecna sytuacja polityczna na Ukrainie nie pozwala uznać jej za państwo totalitarne. Zgodnie z przepisami ukraińskiej ustawy zasadniczej Ukraina jest republiką demokratyczną z pluralistycznym systemem politycznym, wolnymi wyborami i instytucjami kontrolującymi władzę. W czasie wojny wprowadzono pewne ograniczenia związane ze stanem wojennym, ale nie oznacza to, że kraj stał się totalitarny.

Podsumowanie. Polski dokument podróży dla cudzoziemca nie jest przyznawany automatycznie po uzyskaniu ochrony uzupełniającej. Kluczowym aspektem, na który NSA zwraca uwagę, jest obowiązek uzyskania zaświadczenia od placówek konsularnych kraju pochodzenia o niemożności otrzymania paszportu. Dopóki osoba objęta ochroną uzupełniającą nie dostarczy takiego zaświadczenia, brak jest podstaw do wydania polskiego dokumentu podróży. Jednak w indywidualnie uzasadnionych przypadkach organ administracyjny musi ocenić, czy kontakt z władzami kraju pochodzenia, w tym z placówkami konsularnymi, nie stanowi zagrożenia dla wnioskodawcy.

Адвокат /Prawnik zagraniczny
Valeriia Vakulina

biuro@prawnikzagraniczny.pl